श्री नाथ नंगे महाराज संस्थान विश्व मंदिर श्री क्षेत्र, डव्हा
श्री क्षेत्र डव्हा – मंदिर परिसराची सविस्तर माहिती
डव्हा गावामध्ये विस्तीर्ण आणि प्रशस्त प्रांगणात श्रीनाथ नंगे महाराज संस्थान वसलेले आहे. प. पू. श्रीनाथ नंगे महाराज आणि प. पू. श्री विश्वनाथ महाराज यांच्या पावन वास्तव्याने आणि कार्याने हे क्षेत्र आध्यात्मिकदृष्ट्या समृद्ध झाले आहे. समाधी मंदिरे, प्राचीन हनुमान मंदिर, विश्वमंदिर तसेच विविध देवदेवता आणि संतांची मंदिरे यांमुळे संपूर्ण परिसराला एका पवित्र तीर्थक्षेत्राचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
संस्थानच्या प्रांगणात प्रवेश केल्यानंतर सुरुवातीलाच डाव्या बाजूस प. पू. श्री विश्वनाथ महाराजांचे समाधी मंदिर आहे. आधुनिक बांधकाम साहित्याचा वापर करून उभारलेल्या या मंदिराचा सभामंडप प्रशस्त असून समोर गर्भगृह आहे. गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणा मार्गाची व्यवस्था आहे.
सभामंडपातील खांब आणि भिंतींवर संस्थानाच्या इतिहासाशी निगडित अनेक जुनी व दुर्मिळ छायाचित्रे जतन करण्यात आली आहेत. मंदिराची उभारणी, विविध धार्मिक उत्सव तसेच राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज व अन्य मान्यवरांनी दिलेल्या भेटींच्या स्मृती या छायाचित्रांमधून पाहायला मिळतात.
सभामंडपाच्या मागील बाजूस असलेल्या छोट्या देवळीमध्ये प. पू. श्री विश्वनाथ महाराजांच्या मातोश्री मायाबाई यांचे छायाचित्र आहे.
गर्भगृहामध्ये उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर चांदीच्या अधिष्ठानावर प. पू. श्री विश्वनाथ महाराजांची मूर्ती प्रतिष्ठापित आहे. मस्तकी चांदीचा मुकुट, मागे सुंदर कोरीव नक्षीकाम केलेली चांदीची प्रभावळ आणि समोर महाराजांच्या चांदीच्या पादुका आहेत. गर्भगृहावर निमुळते होत जाणारे आकर्षक गोलाकार शिखर आहे.
प. पू. श्री विश्वनाथ महाराजांच्या समाधी मंदिरापासून काही अंतरावर प. पू. श्रीनाथ नंगे महाराजांचे भव्य समाधी मंदिर, अर्थात विश्वमंदिर, उभे आहे. दगडी बांधकाम असलेल्या या मंदिराची वास्तुरचना वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.
छोटेखानी कमानदार प्रवेशद्वारातून सभामंडपात प्रवेश होतो. सभामंडपातील रुंद चौकोनी स्तंभ मोठ्या कमानींनी एकमेकांना जोडलेले आहेत. पुढे काही पायऱ्या चढल्यानंतर समाधीस्थानाचे प्रवेशद्वार येते. प्रवेशद्वाराच्या ललाटभागावर एका हातात द्रोणागिरी पर्वत आणि दुसऱ्या हातात गदा धारण केलेल्या श्री हनुमानाचे उठावशिल्प असून दोन्ही बाजूंना सूर्य आणि चंद्राच्या प्रतिमा आहेत.
समाधीस्थानाला जुन्या पद्धतीचे वैशिष्ट्यपूर्ण लाकडी दरवाजे आहेत. आत प्रवेश केल्यानंतर समोर प. पू. श्रीनाथ नंगे महाराजांच्या चांदीच्या पादुका आहेत. पुढे गर्भगृहामध्ये नक्षीकाम केलेल्या चांदीच्या उंच अधिष्ठानावर महाराजांची काळ्या पाषाणातील तेजस्वी मूर्ती प्रतिष्ठापित आहे. मस्तकी चांदीचा नक्षीदार मुकुट आणि त्यावर चांदीचे छत्र आहे.
समाधी मंदिराभोवती प्रदक्षिणा मार्ग असून त्याच्या भिंतींमध्ये अनेक मोठे कोनाडे आहेत. एका कोनाड्यामध्ये काळ्या पाषाणातील शनिदेवाची मूर्ती विराजमान आहे.
मंदिराच्या शिखराची रचनाही विशेष लक्षवेधी आहे. गर्भगृहावरील नागर स्थापत्यशैलीतील शिखराच्या आमलकाखाली अनेक नागमूर्ती कोरण्यात आल्या आहेत. या नागांच्या फण्यांवर आमलक पेलले असल्याचा सुंदर आभास निर्माण होतो आणि त्यावर उंच कळस विराजमान आहे.
प. पू. श्रीनाथ नंगे महाराजांच्या समाधी मंदिरातून वरच्या मजल्यांकडे जाण्यासाठी जिना आहे. येथे त्रिमुखी श्री दत्तात्रेय मंदिर असून श्री दत्ताच्या पादुकाही आहेत. समोरच चारही बाजूंनी खुले असलेले श्री गणेश मंदिर आहे.
पुढील पायऱ्या चढल्यानंतर नंदी मंदिर आणि त्यापुढे महादेव मंदिर आहे. अशा प्रकारे विश्वमंदिराची रचना केवळ समाधी मंदिरापुरती मर्यादित नसून विविध देवतांच्या उपासनेचा सुंदर समन्वय येथे अनुभवता येतो.
पौराणिक कथेनुसार ब्रह्मदेवांना मिळालेल्या शापामुळे त्यांच्या स्वतंत्र मंदिरांची परंपरा भारतात अत्यंत दुर्मिळ मानली जाते. राजस्थानमधील पुष्कर येथील ब्रह्मदेव मंदिर हे त्यांपैकी सर्वाधिक प्रसिद्ध आहे.
प. पू. श्रीनाथ नंगे महाराजांच्या आज्ञेनुसार प. पू. श्री विश्वनाथ महाराजांनी श्री क्षेत्र डव्हा येथे ब्रह्मदेव मंदिराची उभारणी केली. हे मंदिर सन १९६८ मध्ये पूर्ण झाले. त्यामुळे डव्हा येथील ब्रह्मदेव मंदिर हे विश्वमंदिर परिसराचे एक विशेष धार्मिक आणि आध्यात्मिक वैशिष्ट्य आहे.
विश्वमंदिर परिसरात ब्रह्मदेवांसोबतच संत नामदेव महाराज, कालिका माता, श्री विठ्ठल-रुक्मिणी, संत तुकाराम महाराज आदींचीही मंदिरे आहेत.
मंदिर परिसरातील प्राचीन श्री हनुमान मंदिराला विशेष महत्त्व आहे. प. पू. श्रीनाथ नंगे महाराजांचे या मंदिराशी अत्यंत जवळचे नाते होते. महाराज येथे वास्तव्यास राहून तपश्चर्या करीत असत.
या मंदिरामध्ये प. पू. श्रीनाथ नंगे महाराजांची गादी आणि त्यांचे छायाचित्र जतन करून ठेवण्यात आले आहे. श्री हनुमानाची प्राचीन पाषाणमूर्ती शेंदूरचर्चित स्वरूपात येथे विराजमान आहे. त्यामुळे भाविकांसाठी हे स्थान महाराजांच्या वास्तव्याची आणि तपश्चर्येची साक्ष देणारे अत्यंत श्रद्धेचे स्थान आहे.
मंदिराच्या आवारात स्वतंत्र यज्ञमंडप असून धार्मिक उत्सव आणि यात्रेच्या काळात येथे होमहवन केले जाते.
संस्थानच्या प्रशस्त परिसरात भाविकांच्या आणि परिसरातील नागरिकांच्या सेवेसाठी दवाखाना, विविध धार्मिक व आध्यात्मिक कार्यक्रमांसाठी मोठे सभागृह, मंगल कार्यालय तसेच भक्तनिवासाची व्यवस्था आहे.
प. पू. श्री विश्वनाथ महाराजांनी रचलेल्या ‘श्री विश्वजीवन ग्रंथा’च्या पारायणासाठी तसेच भजन, कीर्तन आणि इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी सभागृहाचा उपयोग केला जातो. संस्थानच्या कार्यालयाजवळ सुमारे ३० फूट उंच पितळी ध्वजस्तंभ आहे.
डव्हा येथील मंदिर, संतपरंपरा, मंदिर वास्तू, धार्मिक स्थळे आणि वार्षिक यात्रोत्सवाची माहिती.
डव्हा या गावास विदर्भाची पंढरी म्हणून ओळखले जाते. नाथ संप्रदायातील आद्यनाथ मत्स्येंद्रनाथ तथा मच्छिंद्रनाथ यांचे अवतार मानले गेलेले नाथ नंगे महाराज यांचे मंदिर डव्हा येथे वसले आहे. ‘विश्व मंदिर’ अशीही ओळख असलेले हे मंदिर म्हणजे मालेगाव तालुक्यातीलच नव्हे, तर जिल्ह्यातील असंख्य भाविकांकरिता पवित्र तीर्थस्थान आहे. येथे नाथ नंगे महाराजांचे परमशिष्य विश्वनाथ बाबा यांचेही समाधी मंदिर आहे. या विश्व मंदिरात रथसप्तमीस होणाऱ्या यात्रोत्सवास अलोट गर्दी उसळते. यावेळी येथे भव्य अशा महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते.
नाथ नंगे महाराज हे नाथपंथातील योगी होते. भारतात आठव्या ते बाराव्या शतकाच्या काळात नाथ संप्रदायाचा उदय झाला. मत्स्येंद्रनाथ हे या संप्रदायातील पहिले पुरुष मानले जातात. मत्स्येंद्रनाथ यांची मच्छिंद्रनाथ, मच्छेंद्रपाद, मच्छघ्नपाद, मीनपाद आदी विविध नामरूपे विविध ग्रंथांत आढळतात. मत्स्येंद्रनाथ यांचे मूलस्थान अज्ञात आहे.
थोर संशोधक डॉ. रा. चिं. ढेरे यांच्या मते मत्स्येंद्रनाथ यांचा काळ इ.स. १०१५ पूर्वीचा आहे. त्यांच्या नावावर ‘कौलज्ञाननिर्णय’, ‘अकुलवीरतंत्रम्’, ‘कुलानंदतंत्रम्’, ‘ज्ञानकारिका’, तसेच ‘योगविषय’, ‘मत्स्येंद्रसंहिता’ असे ग्रंथ आहेत. यातील पहिले चार ग्रंथ हे कौलमताचे ग्रंथ आहेत.
नाथ नंगे महाराज हे मत्स्येंद्रनाथांचे अवतार गणले जातात. नाथ नंगे महाराजांचा पूर्वेतिहास अज्ञात आहे. ते अयोनिज असल्याची भक्तांची धारणा आहे.
त्यांच्याबाबत आख्यायिका अशी की साधारण १०० वर्षांपूर्वी डव्हा गावात मारुतीच्या पारावर दिगंबरावस्थेत बसलेली एक अनोळखी वृद्ध व्यक्ती गावकऱ्यांना दिसली. या भागात येण्याआधी मालेगाव तालुक्यातील जौळका या गावातील अवलिया संस्थान या ठिकाणी ते राहात असत. सडपातळ देह, दोन्ही डोळ्यांनी अंध, पायाने पांगळे, काळासावळा रंग असलेले हे ७५ वर्षीय गृहस्थ दिगंबरावस्थेत असल्याने गावकरी त्यांना सुरुवातीला ‘नंग्या’ या नावाने संबोधत. त्यांचा निवास सहसा मारुतीच्या पारावरच असे. तेथेच त्यांनी धुनी पेटवली होती.
भक्तपरंपरेनुसार त्या धुनीच्या राखेद्वारे रोग्यांचे व्याधी दूर करणे, चोरी गेलेल्या गायी वा वस्तू शोधून देणे, मुक्याला बोलायला लावणे, कुष्ठरोग बरा करणे असे काही चमत्कार त्यांनी करून दाखविले. यामुळे ते एक साक्षात्कारी पुरुष असल्याचे लोकांच्या लक्षात आले. हळूहळू त्यांचे भक्तगण वाढू लागले. विश्वनाथ महाराज हे त्यांचे पट्टशिष्य होते.
असे सांगण्यात येते की सुमारे १२ वर्षे नाथ नंगे महाराज यांनी विश्वनाथ महाराज यांना सर्व कसोट्यांवर आजमावून पाहिले. त्यानंतर त्यांनी आपल्या अवतार समाप्तीची घोषणा केली व त्यानुसार समाधी घेतली. असेही सांगितले जाते की त्यांनी विश्वनाथ महाराज यांच्या देहामध्ये प्रवेश केला. रथसप्तमीच्या दिवशी हा परकाया प्रवेश झाल्यामुळे तेव्हापासून डव्हा येथे रथसप्तमीस भव्य जत्रा भरते. एकूण सात दिवस हा जत्रोत्सव सुरू असतो.
अशा प्रकारे श्री क्षेत्र डव्हा हे केवळ प. पू. श्रीनाथ नंगे महाराज आणि प. पू. श्री विश्वनाथ महाराज यांच्या समाधींचे स्थान नसून, गुरु-शिष्य परंपरा, संतपरंपरा, देवोपासना, सेवा आणि भक्ती यांचा अद्वितीय संगम असलेले पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे.