रथसप्तमी महायात्रा

श्री क्षेत्र डव्हा येथे दरवर्षी भव्य वार्षिक यात्रोत्सव आयोजित केला जातो. या उत्सवाची सांगता रथसप्तमीच्या पवित्र दिवशी होते.

यात्रोत्सवाच्या काळात गायत्री जप, अभिषेक, होमहवन, भागवत वाचन, हरिनाम सप्ताह आणि श्री विश्वजीवन ग्रंथाचे पारायण अशा विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.

रथसप्तमीच्या दिवशी सूर्योदयाच्या वेळी प. पू. श्रीनाथ नंगे महाराज आणि प. पू. श्री विश्वनाथ महाराज यांच्या मूर्तींना अभिषेक केला जातो. त्यानंतर आरती होऊन दोन्ही महाराजांच्या पालख्यांची डव्हा गावातून भव्य मिरवणूक काढली जाते. या सोहळ्यात हजारो भाविक श्रद्धेने सहभागी होतात.

यात्रेतील महाप्रसाद हे आणखी एक वैशिष्ट्य आहे. मोठ्या संख्येने येणाऱ्या भाविकांसाठी संस्थान आणि स्वयंसेवकांच्या सहकार्याने व्यापक व्यवस्था केली जाते. हजारो भाविक एकत्रितपणे महाप्रसादाचा लाभ घेतात.

अशा प्रकारे श्री क्षेत्र डव्हा हे केवळ प. पू. श्रीनाथ नंगे महाराज आणि प. पू. श्री विश्वनाथ महाराज यांच्या समाधींचे स्थान नसून, गुरु-शिष्य परंपरा, संतपरंपरा, देवोपासना, सेवा आणि भक्ती यांचा अद्वितीय संगम असलेले पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे. प. पू. श्रीनाथ नंगे महाराजांच्या वास्तव्याच्या स्मृतींपासून विश्वमंदिर आणि ब्रह्मदेव मंदिरापर्यंतचा हा परिसर भाविकांना श्रद्धा, शांतता आणि आध्यात्मिक अनुभूती देतो.

माघ शुद्ध प्रतिपदेपासून रथसप्तमीपर्यंत सात दिवस श्री क्षेत्र डव्हा भक्तिरसात न्हाऊन निघते.

या काळात श्रीमद्भागवत पारायण, ‘विश्वजीवन’ ग्रंथ पारायण, अखंड भजन, कीर्तन, प्रवचने, पूजन-अर्चन आणि अन्नदान असे विविध धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

विश्वमंदिरात दर्शनासाठी भाविकांच्या लांब रांगा लागतात. संपूर्ण परिसरात भक्तिमय आणि उत्साही वातावरण निर्माण होते. यात्रेनिमित्त विविध दुकाने, खाद्यपदार्थांची दुकाने, खेळणी व मनोरंजनाची साधने यामुळे पारंपरिक ग्रामीण जत्रेचे स्वरूपही अनुभवायला मिळते.

रथसप्तमी महायात्रेला पूर्वीपासून अनेक संत-महात्मे, कीर्तनकार आणि प्रवचनकार आवर्जून उपस्थित राहत असत.

राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज, संत गाडगे महाराज आणि ह. भ. प. धुंडामहाराज देगलूरकर यांसारख्या अनेक संत-महात्म्यांनी या यात्रेच्या काळात श्री क्षेत्र डव्हा येथे येऊन आपली सेवा दिल्याचे उल्लेख आढळतात.

प. पू. श्री विश्वनाथमहाराज हयात असेपर्यंत या यात्रेच्या निमित्ताने श्री क्षेत्र डव्हा येथे जणू संतसंमेलनच भरत असे.

रथसप्तमीच्या अंतिम दिवशी होणारी महापंगत हे या यात्रेचे एक प्रमुख वैशिष्ट्य आहे.

यात्रेच्या सातही दिवसांत अन्नदान सुरू असते; मात्र रथसप्तमीच्या दिवशी महाप्रसादासाठी हजारो भाविक एकत्र येतात. परंपरेनुसार या पंगतीत बसून प्रसाद ग्रहण करण्याला विशेष आध्यात्मिक महत्त्व मानले जाते.

दुपारी साधारण १.३० वाजता सर्व देवतांना नैवेद्य अर्पण केल्यानंतर महापंगतीला सुरुवात होते. दूरवर पसरलेल्या शिस्तबद्ध पंगतींमध्ये हजारो भाविक एकाच वेळी महाप्रसादाचा लाभ घेतात.

इतक्या मोठ्या संख्येतील भाविकांची सेवा करण्यासाठी संस्थान, सेवेकरी आणि स्वयंसेवकांकडून व्यापक व्यवस्था केली जाते. अन्न, पाणी, स्वच्छता, दर्शन व्यवस्था आणि भाविकांच्या सोयीसाठी शेकडो सेवेकरी कार्यरत असतात.

रथसप्तमी यात्रेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे निःस्वार्थ सेवाभाव.

महाराष्ट्रातील विविध गावांमधून तसेच देशाच्या इतर भागांतून आलेले श्रीनाथ नंगेमहाराजांचे भक्त या काळात स्वयंसेवक म्हणून सेवा करतात.

येथे गरीब-श्रीमंत, शिक्षित-अशिक्षित किंवा सामाजिक स्तराचा कोणताही भेद राहत नाही. सर्वजण एकाच भावनेने दर्शन व्यवस्था, अन्नदान, पाणीवाटप, स्वच्छता आणि इतर आवश्यक सेवांमध्ये सहभागी होतात.

“सेवा हीच भक्ती” या भावनेचा प्रत्यक्ष अनुभव रथसप्तमीच्या या महायात्रेत येतो.

श्री क्षेत्र डव्हा ही प. पू. श्रीनाथ नंगेमहाराज, श्री विश्वनाथमहाराज आणि श्री राजाबाबा यांच्या पावन स्मृतींनी पवित्र झालेली भूमी आहे.

हे महान संत आज देहरूपाने आपल्यात नसले, तरी त्यांच्या शिकवणीचा, भक्तीचा आणि सेवाभावाचा वारसा आजही संस्थान आणि असंख्य भक्तांच्या माध्यमातून अखंडपणे पुढे चालू आहे.

रथसप्तमीची महायात्रा म्हणजे केवळ एक धार्मिक उत्सव नाही; ती गुरुभक्ती, श्रद्धा, सामूहिक सेवा, अन्नदान आणि संतपरंपरेचा अनुभव देणारा सात दिवसांचा भक्तिमय सोहळा आहे.